A ruína en herdanza

Reflexión sobre a paisaxe rural galega como antimonumento

Tobogán oxidado na área recreativa de Lesta. Elaboración propia. 22 de outubro de 2016

Suxestionada en gran parte pola reflexión que Robert Smithson fai sobre a volta a Passaic, a súa cidade natal, considerei oportuno achegarme e percorrer, tentando ollar dunha nova forma, o lugar que me viu medrar: a parroquia de Lesta.

No rural galego obsérvanse tensións entre as distintas compoñentes da súa paisaxe e o mudar destas no tempo. Facendo unha dobre lectura destas realidades — a da percepción no presente a través dos sentidos  e a do coñecemento a través da experiencia e da vivencia do particular— e reflexionando sobre as causas que motivaron o seu estado actual, chégase ao concepto de antimonumento como o estado de ruína futura que ameaza a estas paisaxes.
Plano de situación da parroquia de Lesta respecto das instalacións de grande escala e infraestruturas.
A partir de Ortofoto PNOA 2014. Elaboración propia. Outubro de 2016.

O paso do tempo e as súas consecuencias ofrécennos no ámbito rural unha maior marxe para a súa observación, asimilación e reflexión. Analízanse os elementos que forman parte da paisaxe de Lesta, vendo como o tempo actuou e actúa sobre eles. Estes, organízase en tres escalas: desde a escala territorial, ata a escala do núcleo, pasando polos elementos de transición, para chegar cada un deles á asimilación do concepto de antimonumentos da paisaxe rural galega. 

Comezando polas ruínas a grande escala, destacan tres elementos: O suco do tren. En Lesta coexisten dúas realidades ferroviarias, unha en ruínas e outra con uso. A primeira delas existe no presente soamente como suco e o mimetismo deste coa natureza é case total. En cambio, coa segunda vemos como a continuidade do lugar se ve interferida pola barreira non só física do non-lugar: existe un contraste de velocidades, de usuarios, de obxectos que frecuentan eses espazos, da súa materialidade e da súa tecnificación;

Ponte da nova estrada sobre as novas vías. Elaboración propia. Outubro 2016
A aceleración da estrada. As antigas curvas, que foron rectificadas polo trazado da nova vía para permitir a súa aceleración, aparecen a un e outro lado desta. Un diálogo pasado-presente, no que o presente corrixe ao pasado mais non foxe del; 

A quietude do encoro. Un lugar onde se conxugan o contraste das percepcións temporais, cunha rotunda xeometría e escala que resalta no entorno natural, unha galería cara a paisaxe desde a que esta pode ser contemplada e unha paisaxe desde a que este elemento pode ser observado. 
Vista da vía sobre a galería do embalse. Elaboración propia. Outubro 2016
Imaxe do monumento das tuberías emerxendo nun punto da estrada que une o embalse
de Vilagudín coa Central Térmica de Meirama. Elaboración propia. Outubro 2016
Na ruína dos elementos de transición atopamos O viario sen tránsito e A herdanza parcelaria. O efecto sorpresivo de descubrir o territorio lentamente, a través da sinuosidade dos camiños perdeuse cos trazados lineares do novo viario, consecuencia directa da concentración parcelaria dos anos 80. 
Esquema dos camiños parroquiais previos á concentración parcelaria (puntos) que amosa os novos trazados (verde). Elaboración propia. Novembro 2016
Dentro das ruínas a pequena escala salienta a de A escola sen libros nin nenos:
Ruína do patio. Desaparecida a bóla, principal atracción na hora do recreo.
Baleiro o interior da escola. Inmóbil ao paso do tempo. Hermético.
A escola, a diferenza do local social, non mantén nin en parte o seu uso orixinal, nin de feito ningún outro. O funcionamento como escola unitaria mantívose ata o comezo da década dos 2000, cando tivo que ser pechada pola falta dun número mínimo de cativos. Isto contribuíu ao progresivo afastamento entre os seus habitantes xa que o nexo social que constituía foi desaparecendo á vez que o autobús escolar se afastaba cos nenos cara o pobo de Ordes.

Interior da escola na actualidade. Outubro 2016
Lesta é só un exemplo do que está a pasar no xeral na paisaxe rural galega, mais, con certos matices, pódese atribuír tamén ao rural do resto da Península e incluso ao de lugares tan lonxanos coma a América da que fala John Brinckerhoff.

O que foi.
As vivencias daquel tempo son a cada paso menos nítidas coa partida dos que as sentiron e coa chegada de elementos que alteran a percepción e imaxinación destas, pero hai algo que permanece e pasa a formar parte da historia, da nosa memoria colectiva.

O que é.
A día de hoxe, o rural Galego é unha mestura de realidades que coexisten no aquí e no agora, máis esta coexistencia na actualidade non sempre implica unha relación recíproca entre elas, unha convivencia equitativa.

O que será... será?
Á Arquitectura corresponde pensar, desde un punto de vista proxectual ou planificador, o que afecta á paisaxe así como a interacción coas estruturas preexistentes e previstas por esta e por outras disciplinas, mantendo como fin a lectura da paisaxe como un conxunto.
Somos presente, pero este presente sucédese instantaneamente con outro que neste momento é futuro. É por isto que non podemos pechar os ollos fronte ao que agarda ao nós futuro e aos que herdarán a nosa paisaxe.
Manternos inmutables tampouco parece a solución ante os preceptos temporais pero, teremos que preservar os elementos aínda discordantes da nosa paisaxe, xa que forman parte da nosa historia; transformalos para adaptalos ao paso do tempo ou desfacernos deles por consideralos inútiles?
O tempo dirá, o que lle fagamos dicir.

Sara del Río Seoane. Marzo 2017

Riberia

Riberia, el libro de fotografías de Carlos Traspaderne (Logroño, 1983), se presenta como «una especie de inventario desordenado de cosas que a esa idea romántica de paisaje que una vez heredamos parecen convenirle poco. Un inventario también de objetos, horas y lugares que testimonian el propósito de alguien que ha querido convertirlos en paisaje, que ha encontrado en ellos cualidades que identifican territorios que solo un río no puede desunir: Paisajes nacidos de una voluntad».

Detalle de la portada de Riberia (Carlos Traspaderne)

Conocí a Carlos Traspaderne por sus fotografías de otros paisajes bien diferentes: el conformado por las obras de arquitectura brutalista, retratadas magníficamente a través de su Hasselblad 500 C/M de 1973 y recopiladas en la página BRUTALISMUS. Y quizá se podrían encontrar conexiones, líneas de tensión entre aquellos monumentales edificios, símbolos de los extraños caminos de la modernidad y ejemplos de un patrimonio ignorado y denostado, y el recorrido por la ribera abandonada del Ebro, con la cámara deteniéndose en las construcciones auxiliares, las ruinas contemporáneas y los objetos olvidados.

La nena, 2016 (Carlos Traspaderne)

En uno de los textos introductorios, Carlos Cánovas afirma: «Las fotografías de esta Riberia de Carlos Traspaderne son cuadradas. Si hay algún formato que señala el deseo del autor de construir una imagen es el cuadrado, en especial cuando se aplica a eso que llamamos “paisaje”, sea del tipo que sea, y que de un modo natural miramos en horizontal». Esa ventana cuadrada en blancos y negros, huellas inherentes a su autor, nos traslada al río y al territorio humanizado, lugares extraordinarios que son, al tiempo, tan próximos y comunes.

Yegua, 2015 (Carlos Traspaderne)

Riberia es un paisaje condensado en un libro exquisitamente editado por Aloha Editorial: su formato, su portada, sus tipografías, sus textos... incluso un singular mapa de viaje, son acompañantes ideales de las imágenes. Es la invitación perfecta para conocer, gracias a Carlos Traspaderne, ese inventario desordenado de cosas que conforma el paisaje desnudo entre Logroño y Zaragoza, a conocernos a nosotros mismos.

 Carlos Traspaderne: Riberia (Aloha Editorial, 2016)

Antonio S. Río Vázquez. Marzo 2017